Διευρυμένη και αναθεωρημένη εκδοχή ενός αρχικού προβληματισμού για τη γλώσσα της πρόληψης, της ευθύνης και της διοικητικής αμνησίας.
Του Γεωργίου Παρίση, Capt., MMa, MSc in Marine Engineering Management, DM και υποψήφιος Master of Laws (LL.M.) στο University of Essex.
Κάθε μεγάλη πυρκαγιά αφήνει πίσω της δύο τοπία.
Το πρώτο είναι καμένο και φαίνεται από μακριά. Αποτελείται από δάση, σπίτια, ζώα, περιουσίες και ανθρώπινες αναμνήσεις. Φωτογραφίζεται, χαρτογραφείται και μετριέται σε στρέμματα. Το δεύτερο είναι διοικητικό και κρύβεται πίσω από ανακοινώσεις, αριθμούς, συναρμοδιότητες και προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις. Αποτελείται από όσα δεν καθαρίστηκαν, δεν ελέγχθηκαν, δεν συντηρήθηκαν, δεν συντονίστηκαν ή δεν αποφασίστηκαν εγκαίρως.
Για το πρώτο υπάρχουν δορυφορικές εικόνες…για το δεύτερο χρειάζεται λεξικό. Όχι για να μάθουμε τι σημαίνουν οι λέξεις, αλλά για να θυμηθούμε τι συχνά επιχειρούν να αποκρύψουν. Η φωτιά, άλλωστε, είναι ένα τίμιο φυσικό φαινόμενο. Καίει ό,τι βρίσκει μπροστά της και δεν εκδίδει ανακοίνωση για να εξηγήσει ότι δεν μπορούσε να πράξει διαφορετικά.
Η διοίκηση είναι πιο σύνθετη. Πρώτα αφήνει το πρόβλημα να ωριμάσει, έπειτα εκπλήσσεται από την εμφάνισή του και στο τέλος συγκροτεί επιτροπή για να διερευνήσει γιατί συνέβη αυτό που είχε ήδη προβλεφθεί.
Ακολουθεί, λοιπόν, ένα λεξικό της ελληνικής πυρκαγιάς με ορισμούς που δεν είναι επίσημοι αλλά έχουν προκύψει μέσα από αντικειμενική παρακολούθηση της Ελληνικής πραγματικότητας και γι’ αυτό ίσως είναι ακριβέστεροι.
1. Αντιπυρική περίοδος
Η εποχή κατά την οποία όλοι θυμούνται όσα έπρεπε να είχαν γίνει τον χειμώνα.
Αρχίζει επισήμως την άνοιξη, ουσιαστικά με την πρώτη μεγάλη φωτιά και λήγει όταν οι πρώτες βροχές επιτρέψουν στην πρόληψη να αναβληθεί μέχρι τον επόμενο πανικό.
2. Πρόληψη
Η ενοχλητική συνήθεια να ενεργεί κανείς πριν από την καταστροφή που θα του επέτρεπε να εμφανιστεί ως σωτήρας.
Δεν προσφέρει φλόγες, αεροσκάφη, δραματικά πλάνα ή ηρωικές δηλώσεις. Προσφέρει μόνο λιγότερες καταστροφές, γεγονός που την καθιστά πολιτικά λιγότερο εντυπωσιακή από την καταστολή.
3. Επιχειρησιακή ετοιμότητα
Η επίσημη κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο μηχανισμός λίγο πριν αποδειχθεί ανέτοιμος.
Στις παρουσιάσεις με χάρτες είναι πάντοτε πλήρης. Στο πεδίο εξαρτάται από τον δρόμο, το νερό, την επικοινωνία και την καλή διάθεση της πραγματικότητας.
4. Συντονισμός
Η τέχνη πολλών υπηρεσιών να συμμετέχουν στην ίδια επιχείρηση, ακολουθώντας διαφορετικές αντιλήψεις για το ποια ακριβώς είναι η επιχείρηση.
Όσο περισσότεροι δηλώνουν ότι συντονίζουν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να διαπιστωθεί ποιος αποφασίζει.
5. Συναρμοδιότητα
Το διοικητικό θαύμα με το οποίο η ευθύνη μοιράζεται τόσο πολύ, ώστε στο τέλος εξαφανίζεται.
Η συναρμοδιότητα είναι χρήσιμη όταν οργανώνει τη συνεργασία. Γίνεται επικίνδυνη όταν μετατρέπει την εξουσία σε συλλογικό άλλοθι.
6. Αρμόδιος
Ο άνθρωπος που ήταν υπεύθυνος μέχρι τη στιγμή που χρειάστηκε να δώσει εξηγήσεις.
Από εκείνη τη στιγμή μετατρέπεται σε απλό συμμετέχοντα, παρατηρητή ή θύμα ελλιπούς ενημέρωσης.
7. Σχέδιο πολιτικής προστασίας
Έγγραφο που περιγράφει λεπτομερώς όσα πρέπει να γίνουν σε μια κρίση και φυλάσσεται προσεκτικά, ώστε να μην υποστεί φθορά από την εφαρμογή.
Το κύριο πλεονέκτημά του είναι ότι μετά την καταστροφή μπορεί να αποδειχθεί πως υπήρχε.
8. Άσκηση ετοιμότητας
Μια κρίση από την οποία έχει αφαιρεθεί η κρίση.
Διεξάγεται σε γνωστή ημερομηνία, με γνωστό σενάριο, ενημερωμένους συμμετέχοντες και μια φωτιά αρκετά ευγενική ώστε να ακολουθεί το πρόγραμμα.
9. Καύσιμη ύλη
Ό,τι παραμένει στο έδαφος μέχρι να μετατραπεί από πρόβλημα καθαριότητας σε εθνική κρίση.
Είναι αόρατη όσο βρίσκεται ανάμεσα στα δέντρα και εξαιρετικά ορατή όταν υψώνεται στον ουρανό ως καπνός.
10. Καθαρισμός
Εργασία που ολοκληρώνεται πρώτα στις ανακοινώσεις, έπειτα στους απολογισμούς και, εφόσον περισσέψει χρόνος, στο έδαφος.
11. Αντιπυρική ζώνη
Μια λωρίδα γης που συχνά καθαρίζεται πρώτα στα έγγραφα και αργότερα, ίσως, στη φύση.
12. Δασικός δρόμος
Η οδός που παραμένει κλειστή μέχρι να χρειαστεί επειγόντως να είναι ανοιχτή.
Οι δρόμοι έκτακτης ανάγκης έχουν τη δυσάρεστη ιδιότητα να πρέπει να λειτουργούν πριν από την έκτακτη ανάγκη.
13. Υδροληψία
Η υποδομή της οποίας η λειτουργία θεωρείται αυτονόητη μέχρι τη στιγμή που κάποιος επιχειρήσει να τη χρησιμοποιήσει.
Στις κρίσεις, η απόσταση ανάμεσα στο «θα έπρεπε να λειτουργεί» και στο «λειτουργεί» μετριέται συχνά σε καμένα στρέμματα.
14. Εναέριο μέσο
Ακριβό και πολύτιμο εργαλείο κατάσβεσης, το οποίο στη δημόσια φαντασία μπορεί να νικήσει μόνο του τον άνεμο, την ξηρασία, την τοπογραφία, την καύσιμη ύλη και δεκαετίες αμέλειας.
Μπορεί να ενισχύσει μια οργανωμένη επιχείρηση.
Δεν μπορεί να μετατρέψει αυτομάτως την ανοργανωσιά σε στρατηγική.
15. Επίγειες δυνάμεις
Άνθρωποι που καλούνται να διορθώσουν μέσα σε ώρες όσα αμελήθηκαν επί μήνες ή χρόνια.
Εγκωμιάζονται δικαίως για τον ηρωισμό τους και χρησιμοποιούνται αδίκως ως απόδειξη ότι το σύστημα που τους έστειλε ήταν επαρκές.
16. Καταστολή
Η ένδοξη προσπάθεια να διορθωθούν μέσα σε λίγες ώρες όσα δεν έγιναν επί μήνες.
Η καταστολή διαθέτει φλόγες, καπνό, κίνδυνο, στολές και κάμερες.
Η πρόληψη διαθέτει συνεργεία, συντήρηση, καταλόγους και ελέγχους.
Γι’ αυτό η πρώτη γεννά ήρωες και η δεύτερη καθυστερήσεις.
17. Ανεξέλεγκτο μέτωπο
Μια μικρή εστία που συνάντησε αρκετή καύσιμη ύλη, ισχυρό άνεμο και έναν μηχανισμό που βρισκόταν ακόμη στο στάδιο της αμοιβαίας ενημέρωσης.
18. Πρώτη ώρα
Το σύντομο χρονικό διάστημα κατά το οποίο μια φωτιά μπορεί ακόμη να αντιμετωπιστεί, προτού μετατραπεί σε εθνικό ζήτημα και τηλεοπτικό υπερθέαμα.
Στις επίσημες αφηγήσεις αναφέρεται σπανίως, επειδή έχει την ενοχλητική ιδιότητα να προηγείται των δικαιολογιών.
19. Ακραίο φαινόμενο
Ένα φυσικό γεγονός που χαρακτηρίζεται απρόβλεπτο όταν η πρόβλεψή του δεν συνοδεύτηκε από την απαιτούμενη προετοιμασία.
Συνήθως έχει ανακοινωθεί εγκαίρως από τους μετεωρολόγους, αλλά δεν έχει ενημερωθεί η διοικητική έκπληξη.
20. Πρωτόγνωρες συνθήκες
Οι ίδιες συνθήκες με πέρυσι, επιβαρυμένες από την ετήσια απώλεια της μνήμης μας.
Κάθε φαινόμενο δικαιούται να είναι πρωτόγνωρο μία φορά. Από τη δεύτερη και μετά ο όρος περιγράφει περισσότερο τον παρατηρητή παρά το φαινόμενο.
21. Κλιματική κρίση
Πραγματικός και σοβαρός πολλαπλασιαστής κινδύνου.
Ακριβώς γι’ αυτό αποτελεί επιχείρημα υπέρ της καλύτερης προετοιμασίας και όχι πιστοποιητικό αθωότητας για την απουσία της.
Εξηγεί γιατί μια πυρκαγιά μπορεί να γίνει ταχύτερη και βιαιότερη. Δεν εξηγεί γιατί ένας δρόμος ήταν κλειστός, μια δεξαμενή άδεια ή μια αρμοδιότητα αταυτοποίητη.
Το κλίμα δεν συμπληρώνει δελτία συντήρησης.
22. Εκκένωση
Η ορθή και αναγκαία απομάκρυνση ανθρώπων από έναν τόπο που δεν είναι πλέον ασφαλής.
Όταν επιτυγχάνει, σώζει ζωές.
Όταν παρουσιάζεται ως η μοναδική απόδειξη συνολικής επιτυχίας, αποκαλύπτει ότι η έννοια της προστασίας περιορίστηκε στην ασφαλή εγκατάλειψη εκείνου που δεν προστατεύθηκε.
23. Μήνυμα έκτακτης ανάγκης
Η ηλεκτρονική υπενθύμιση ότι ο πολίτης πρέπει να εγκαταλείψει όσα η διοίκηση δεν κατάφερε να προστατεύσει.
Είναι πολύτιμο όταν αποτελεί το τελευταίο στάδιο ενός οργανωμένου σχεδίου.
Γίνεται άλλοθι όταν παρουσιάζεται ως ολόκληρο το σχέδιο.
24. Ατομική ευθύνη
Το καθήκον του πολίτη να καθαρίζει, να συμμορφώνεται, να ενημερώνεται και να μην προκαλεί κίνδυνο.
Το βάρος της γίνεται βαρύτερο όσο χαμηλότερα βρίσκεται κανείς στην κρατική ιεραρχία.
25. Θεσμική ευθύνη
Η ευθύνη που διαθέτει εξουσία, προσωπικό, πληροφορίες, πόρους και αρμοδιότητα, αλλά συχνά εμφανίζεται στη δημόσια συζήτηση μετά την ατομική ευθύνη και πριν από κανένα συγκεκριμένο όνομα.
26. Πολιτική ευθύνη
Μια ευγενής έννοια που αναγνωρίζεται πάντοτε, αρκεί να μη συνοδεύεται από συνέπειες.
Είναι βαρύτατη ως δήλωση και εξαιρετικά ελαφριά ως αποσκευή.
27. Ανάληψη ευθύνης
Η τελετουργική φράση με την οποία ένας υπεύθυνος διατηρεί όλα όσα είχε πριν αναλάβει την ευθύνη.
28. Παραίτηση
Η σπάνια περίπτωση κατά την οποία η λέξη «ευθύνη» αποκτά πραγματικό περιεχόμενο.
Συχνά θεωρείται υπερβολική απαίτηση, επειδή θα μπορούσε να δημιουργήσει την επικίνδυνη εντύπωση ότι οι δημόσιες θέσεις συνδέονται με τα αποτελέσματα της άσκησής τους.
29. Ανθρώπινο λάθος
Η βολική εξήγηση που χρησιμοποιείται όταν το λάθος του συστήματος έχει πολλούς υπογράφοντες.
Η έρευνά του σταματά συχνά στον τελευταίο άνθρωπο που άγγιξε τη διαδικασία και σπανίως φτάνει σε εκείνον που τη σχεδίασε, την υποστελέχωσε ή την άφησε ανεξέλεγκτη.
30. Υπηρεσιακή αστοχία
Αποτυχία χωρίς δράστη.
Κάτι δεν λειτούργησε, αλλά δεν προκύπτει ότι κάποιος είχε την υποχρέωση να το κάνει να λειτουργήσει.
31. Εμπρηστής
Ο πραγματικός ή πιθανός υπαίτιος της έναρξης μιας φωτιάς.
Μπορεί να εξηγήσει ποιος άναψε τη φωτιά.
Δεν εξηγεί από μόνος του γιατί η φωτιά δεν περιορίστηκε.
Η αιτία της ανάφλεξης και η αιτία της καταστροφής δεν είναι πάντοτε το ίδιο πράγμα.
32. Σύλληψη
Η στιγμή κατά την οποία η δημόσια συζήτηση εγκαταλείπει τις υποδομές, την πρόληψη και τον συντονισμό, για να συγκεντρωθεί σε ένα πρόσωπο που χωρά ευκολότερα σε τίτλο ειδήσεων.
33. Υποψία
Η απόδειξη που προτιμά κάποιος όταν η πραγματική απόδειξη αρνείται να εμφανιστεί.
Διερεύνηση αιτίων
Η υπόσχεση ότι κάποτε θα μάθουμε γιατί συνέβη αυτό που όλοι γνώριζαν ότι μπορούσε να συμβεί.
Μια σοβαρή διερεύνηση δεν εξετάζει μόνο το σπίρτο. Εξετάζει το δάσος, τις υποδομές, τις αποφάσεις, τις καθυστερήσεις και τις προειδοποιήσεις που δεν μετατράπηκαν σε πράξη.
34. Απολογισμός
Η διαδικασία κατά την οποία οι αριθμοί παρουσιάζονται με τέτοιο τρόπο ώστε να μην ενοχλούν κανέναν υπεύθυνο.
Ο αριθμός των πυροσβεστών δεν αποδεικνύει τον συντονισμό τους.
Ο αριθμός των αεροσκαφών δεν αποδεικνύει την έγκαιρη επέμβασή τους.
Ο αριθμός των εκκενώσεων δεν αποδεικνύει την προστασία του τόπου.
Κάθε αριθμός είναι αθώος μέχρι να χρησιμοποιηθεί σε συνέντευξη Τύπου.
35. Επιτυχής διαχείριση
Καταστροφή της οποίας επιλέχθηκε προσεκτικά το κριτήριο αξιολόγησης.
Αν σώθηκαν οι άνθρωποι, δεν συζητούνται τα σπίτια.
Αν σώθηκαν τα σπίτια, δεν συζητείται το δάσος.
Αν κάηκαν όλα, συζητείται η πρωτοφανής ένταση του φαινομένου.
36. Περιορισμένη ζημιά
Ζημιά που υπέστη κάποιος άλλος.
37. Αποζημίωση
Χρηματικό ποσό με το οποίο η πολιτεία επιχειρεί να αντικαταστήσει την περιουσία που δεν προστάτευσε και τον χρόνο που δεν μπορεί να επιστρέψει.
Καταβάλλεται συνήθως ταχύτερα στις ανακοινώσεις απ’ ό,τι στους δικαιούχους.
38. Αποκατάσταση
Η διαδικασία κατά την οποία υποσχόμαστε να επαναφέρουμε έναν τόπο στην κατάσταση στην οποία βρισκόταν πριν αποδειχθεί ότι δεν ήταν επαρκώς προστατευμένος.
39. Αναδάσωση
Η αισιόδοξη υπόθεση ότι η φύση και η διοίκηση διαθέτουν την ίδια ικανότητα αυτοθεραπείας.
Η φύση συχνά την επιβεβαιώνει.
Η διοίκηση σπανιότερα.
40. Συμψηφισμός
Η τέχνη να αποδεικνύεις ότι μια σημερινή παράλειψη παύει να είναι παράλειψη, επειδή κάποιος άλλος παρέλειψε κάτι παλαιότερα.
Δεν μειώνει τον αριθμό των αποτυχιών. Τον χρησιμοποιεί ως επιχείρημα υπέρ της συνέχισής τους.
41. Κομματική μνήμη
Η ικανότητα να θυμάται κανείς με εξαιρετική ακρίβεια τις πυρκαγιές που συνέβησαν όταν κυβερνούσαν οι άλλοι και με αξιοθαύμαστη επιείκεια εκείνες που συνέβησαν όταν κυβερνούσαν οι δικοί του.
42. Πολιτικός φανατισμός
Η ικανότητα να θεωρείς κάθε ερώτηση επίθεση και κάθε στοιχείο περιττό.
Ο φανατικός δεν εξετάζει αν ένα επιχείρημα είναι σωστό. Εξετάζει ποιος θα ζημιωθεί αν αποδειχθεί σωστό.
43. Ειδικός
Πρόσωπο του οποίου η γνώμη ζητείται μέχρι να διαφωνήσει με την επιθυμητή αφήγηση.
Έπειτα αποκαλύπτεται ότι είναι υπερβολικός, θεωρητικός ή πολιτικά υποκινούμενος.
44. Επιτροπή
Οργανωμένο σώμα ανθρώπων που καθυστερεί συλλογικά μια απόφαση την οποία κανένας δεν επιθυμεί να λάβει ατομικά.
Συγκροτείται μετά την καταστροφή, παραδίδει πόρισμα πριν από την επόμενη και λησμονείται εγκαίρως ώστε η επόμενη να παραμείνει πρωτόγνωρη.
45. Πόρισμα
Έγγραφο που περιγράφει τι πρέπει να αλλάξει και κατατίθεται σε σημείο όπου δεν κινδυνεύει να προκαλέσει αλλαγή.
46. Διδάγματα
Συμπεράσματα που εξάγονται μετά από κάθε κρίση και φυλάσσονται προσεκτικά, ώστε να μπορούν να εξαχθούν ξανά μετά την επόμενη.
47. Διοικητική μνήμη
Η ικανότητα ενός οργανισμού να διατηρεί τη γνώση πέρα από την αποχώρηση εκείνων που την απέκτησαν.
Σπανίζει σε συστήματα όπου κάθε νέα διοίκηση θεωρεί ότι η ιστορία άρχισε με τον διορισμό της.
48. Διοικητική αμνησία
Η ικανότητα να θυμόμαστε τι συνέβη χωρίς να αλλάζουμε τίποτε.
Δεν αποτελεί απλή λήθη.
Αποτελεί μηχανισμό αναπαραγωγής της καταστροφής.
49. Προβλέψιμη έκπληξη
Γεγονός για το οποίο υπήρχαν στοιχεία, προειδοποιήσεις, προηγούμενα περιστατικά και χρόνος προετοιμασίας, αλλά αντιμετωπίζεται σαν να έφτασε απροειδοποίητο από άλλον πλανήτη.
Συνδυάζει την ασφάλεια του γνωστού με την αθωότητα του απρόβλεπτου.
50. Λογοδοσία
Η απαίτηση να εξηγεί κάποιος όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και τι όφειλε να είχε κάνει πριν συμβεί.
Δεν εξετάζει μόνο ποιος βρισκόταν παρών όταν ξέσπασε η κρίση.
Εξετάζει ποιος γνώριζε, ποιος είχε τη δυνατότητα, ποιος είχε την αρμοδιότητα και ποιος επέλεξε να μην ενεργήσει.
Χωρίς αυτήν, κάθε πόρισμα γίνεται λογοτεχνία και κάθε καταστροφή πρόλογος της επόμενης.
51. Ανόητος
Εκείνος που, όταν του ζητούν να απαντήσει σε ένα επιχείρημα, αφηγείται με μεγάλη αυτοπεποίθηση όλα όσα θυμάται εκτός από αυτό.
Η υποχρέωση να καταλαβαίνουμε
Οι λέξεις είναι μάρτυρες με συμφέροντα και πρέπει να εξετάζονται με την πραγματική ανεξαρτησία του πολίτη να μην βρίσκεται στην άρνηση των πάντων, ούτε στην τυφλή αποδοχή όσων εξυπηρετούν το στρατόπεδό του αλλά στην ικανότητά του να ζητά από τις ίδιες λέξεις τις ίδιες αποδείξεις, ανεξαρτήτως του ποιος τις προφέρει μιας και η ευθύνη δεν αλλάζει σημασία όταν αλλάζει κυβέρνηση, η πρόληψη δεν γίνεται περιττή όταν δυσκολεύουν οι συνθήκες και η λογοδοσία δεν αποτελεί επίθεση στη δημοκρατία, αλλά απόδειξη ότι η δημοκρατία δεν φοβάται να εξετάσει τον εαυτό της.
Μια ελεύθερη κοινωνία δεν αποτελείται από ανθρώπους που συμφωνούν.
Αποτελείται από ανθρώπους που δεν παραχωρούν σε κανέναν το δικαίωμα να σκέφτεται αντί γι’ αυτούς.
Το δάσος που κάηκε μπορεί κάποτε να αναγεννηθεί.
Η διοικητική αμνησία, όμως, αναγεννά πάντοτε την επόμενη καταστροφή.
Και μια χώρα δεν κινδυνεύει μόνο όταν καίγονται τα δάση της.
Κινδυνεύει περισσότερο όταν καίγεται η ικανότητα των πολιτών της να καταλαβαίνουν τι ακριβώς τους λένε.
Ο Γεώργιος Παρίσης είναι Capt., MMa, MSc in Marine Engineering Management, DM και υποψήφιος Master of Laws (LL.M.) στο University of Essex. Μελετά την ισχύ, την ανθρώπινη συμπεριφορά και τις σιωπηλές ιεραρχίες μέσα στους οργανισμούς. Δεν αναζητά εύκολους ενόχους. Αναζητά ποιος γνώριζε, ποιος μπορούσε να ενεργήσει και ποιος τελικά δεν έπραξε.
