Γεώργιος Παρίσης Capt, MMa, MSc ( Marine Engineering Management ) , DM , Candidate for the Master of Laws ( LL.M ) University of Essex.
Την ώρα που η φωτιά εξακολουθεί να δοκιμάζει την Αττική, τη Βοιωτία, τη Φωκίδα και την Κεφαλονιά, η δημόσια συζήτηση κινείται ξανά στον ίδιο, προβλέψιμο κύκλο. Ακούμε για θυελλώδεις ανέμους, ακραίες θερμοκρασίες, πρωτόγνωρες συνθήκες, ανθρώπινη αμέλεια και πολίτες που δεν καθάρισαν τις ιδιοκτησίες τους. Στον Κιθαιρώνα και στη δυτική Αττική επιχειρούν εκατοντάδες πυροσβέστες, ενώ στην Κεφαλονιά και στη Φωκίδα συνεχίζονται οι προσπάθειες αντιμετώπισης των μετώπων και των αναζωπυρώσεων.
Όλα αυτά περιγράφουν τη δυσκολία της μάχης. Δεν απαντούν όμως στο σημαντικότερο ερώτημα:
Τι είχε γίνει πριν αρχίσει η μάχη;
Διότι η αποτελεσματικότητα ενός κράτους δεν κρίνεται μόνο από τον αριθμό των πυροσβεστών, των οχημάτων και των εναέριων μέσων που στέλνει όταν η φωτιά έχει ήδη θεριέψει. Κρίνεται κυρίως από το πόσο δύσκολο έκανε για μια αρχική εστία να εξελιχθεί σε καταστροφή.
Ο άνεμος είναι φυσικό φαινόμενο. Η ξηρασία είναι φυσικό φαινόμενο. Η ακραία θερμοκρασία είναι φυσικό φαινόμενο. Τα ακαθάριστα οικόπεδα, οι εγκαταλελειμμένες αγροτικές εκτάσεις, οι ανεξέλεγκτοι χώροι απορριμμάτων, οι κλειστοί δασικοί δρόμοι και οι ασυντήρητες υποδομές πυρασφάλειας δεν είναι φυσικά φαινόμενα.
Είναι ανθρώπινες και διοικητικές επιλογές.
Η κλιματική κρίση δεν καταργεί την ευθύνη…. τη μεγαλώνει
Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν μπορεί να αμφισβητεί ότι οι συνθήκες γίνονται δυσκολότερες. Όμως, όταν ένας κίνδυνος είναι γνωστός, επαναλαμβανόμενος και επισήμως προβλεπόμενος, δεν αποτελεί άλλοθι. Αποτελεί προειδοποίηση.
Το κράτος δεν μπορεί να ελέγξει την κατεύθυνση του ανέμου. Μπορεί, όμως, να εξασφαλίσει ότι οι δασικοί δρόμοι είναι προσβάσιμοι, οι υδροληψίες λειτουργικές, οι αντιπυρικές ζώνες συντηρημένες και οι χώροι συγκέντρωσης απορριμμάτων ασφαλείς….δεν μπορεί να σταματήσει τον καύσωνα. Μπορεί να μειώσει την καύσιμη ύλη πριν από την αντιπυρική περίοδο….δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι δεν θα υπάρξει ανθρώπινο λάθος ή παράνομη ενέργεια. Μπορεί, όμως, να οργανώσει το τοπίο και τις υπηρεσίες του έτσι ώστε μία σπίθα να μη μετατρέπεται αυτομάτως σε ανεξέλεγκτο μέτωπο.
Όταν οι αρμόδιες αρχές ανακοινώνουν εγκαίρως πολύ υψηλό κίνδυνο και πλήρη κινητοποίηση του μηχανισμού, τότε η κοινωνία δικαιούται να γνωρίζει τι ακριβώς σημαίνει αυτή η κινητοποίηση στην πράξη: ποιοι έλεγχοι έγιναν, ποιες περιοχές επιτηρήθηκαν, ποια επικίνδυνα σημεία είχαν καταγραφεί και ποιες αδυναμίες είχαν διορθωθεί.
Το πεύκο δεν είναι ο βολικός κατηγορούμενος
Μέσα σε αυτή την καταστροφή ακούμε ξανά ότι πρέπει να σταματήσουμε να φυτεύουμε πεύκα και να στραφούμε σε άλλες ποικιλίες δέντρων. Η επιστημονική διαχείριση της βλάστησης είναι ασφαλώς απαραίτητη. Η επιλογή ειδών πρέπει να γίνεται με βάση το οικοσύστημα, το έδαφος, το κλίμα, τη βιοποικιλότητα και την ανθεκτικότητα κάθε περιοχής. Δεν μπορεί, όμως, η συζήτηση αυτή να χρησιμοποιείται ως επικοινωνιακό παραπέτασμα για να αποκρύψει τις καθημερινές παραλείψεις. Το πεύκο δεν άφησε το οικόπεδο ακαθάριστο. Το πεύκο δεν εγκατέλειψε σωρούς κλαδιών δίπλα στον δρόμο. Το πεύκο δεν αμέλησε να ελέγξει τη χωματερή. Το πεύκο δεν παρέλαβε μια αντιπυρική ζώνη που υπήρχε μόνο στα χαρτιά. Το δεν ενέκρινε έναν προϋπολογισμό χωρίς να ελέγξει το αποτέλεσμα.
Η αλλαγή των ειδών βλάστησης μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας μακροχρόνιας πολιτικής. Δεν αποτελεί υποκατάστατο της διαχείρισης της καύσιμης ύλης. Αν φυτέψουμε διαφορετικά δέντρα αλλά συνεχίσουμε να εγκαταλείπουμε το έδαφος γεμάτο ξερά χόρτα, κλαδιά και απορρίμματα, απλώς θα έχουμε χρηματοδοτήσει μια διαφορετική εκδοχή του ίδιου προβλήματος.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο «τι θα φυτέψουμε;». Είναι ποιος θα το συντηρεί, ποιος θα το ελέγχει και ποιος θα λογοδοτεί όταν εγκαταλειφθεί.
Από την ατομική ευθύνη στην ευθύνη ολόκληρης της αλυσίδας
Ο πολίτης έχει υποχρεώσεις. Όποιος διαθέτει οικόπεδο, αγρόκτημα ή ελαιώνα οφείλει να απομακρύνει εγκαίρως τα ξερά χόρτα και τα εύφλεκτα υπολείμματα. Η αμέλεια δεν είναι κοινωνικά ουδέτερη, διότι μπορεί να θέσει σε κίνδυνο ανθρώπους, περιουσίες και ολόκληρους οικισμούς. Η ευθύνη, όμως, δεν μπορεί να σταματά στον τελευταίο κρίκο της αλυσίδας.
Ένας δίκαιος μηχανισμός πρέπει να προβλέπει αυστηρές αλλά αναλογικές κυρώσεις για τον ιδιοκτήτη που αδιαφορεί, αφού πρώτα το κράτος τον έχει ενημερώσει, του έχει δώσει σαφείς προδιαγραφές και έχει εξασφαλίσει νόμιμο τρόπο απομάκρυνσης των υπολειμμάτων.
Αλλά το ίδιο σύστημα πρέπει να ελέγχει και τον δήμο που δεν καθάρισε κοινόχρηστους χώρους, δεν επιθεώρησε επικίνδυνες ιδιοκτησίες ή δεν συντήρησε τις υδροληψίες. Να ελέγχει την Περιφέρεια που δεν χρηματοδότησε ή δεν συντόνισε εγκαίρως τα απαραίτητα έργα. Να ελέγχει τις υπηρεσίες που δεν επιθεώρησαν αντιπυρικές ζώνες, δασικούς δρόμους και κρίσιμες εγκαταστάσεις και να ελέγχει την πολιτική ηγεσία που γνώριζε τον κίνδυνο, διέθετε την εξουσία και εντούτοις επέτρεψε στις αρμοδιότητες να χαθούν μέσα σε εγκυκλίους, επιτροπές και αλληλογραφία.
Όσο μεγαλύτερη είναι η εξουσία, τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η λογοδοσία.
Δεν μπορεί ο πολίτης να απειλείται με πρόστιμο επειδή άφησε ξερά χόρτα, ενώ ένας δημόσιος φορέας μπορεί να αφήνει επί χρόνια μια επικίνδυνη έκταση ή έναν χώρο απορριμμάτων χωρίς πραγματική πυρασφάλεια και να μην υπάρχει κανένα προσωπικό κόστος για κανέναν.
Κάθε αρμοδιότητα πρέπει να αποκτήσει ονοματεπώνυμο
Η ελληνική διοίκηση διαθέτει μια εξαιρετικά αποτελεσματική άμυνα απέναντι στη λογοδοσία: τη συναρμοδιότητα. Όταν όλα πηγαίνουν καλά, πολλοί διεκδικούν την επιτυχία. Όταν έρχεται η καταστροφή, ο ένας φορέας δείχνει τον άλλον. Ο δήμος επικαλείται την Περιφέρεια, η Περιφέρεια το υπουργείο, το υπουργείο τις υπηρεσίες, οι υπηρεσίες την έλλειψη χρηματοδότησης και στο τέλος όλοι μαζί τον άνεμο και τον πολίτη. Αυτό πρέπει να τελειώσει.
Κάθε κρίσιμη ενέργεια πρόληψης πρέπει να συνδέεται με συγκεκριμένο φορέα και συγκεκριμένο υπεύθυνο. Να έχει προθεσμία, προϋπολογισμό, αποδεικτικό εκτέλεσης και αποτέλεσμα που μπορεί να επαληθευτεί. Ποιος πιστοποίησε ότι η αντιπυρική ζώνη καθαρίστηκε; Ποιος έλεγξε ότι η δεξαμενή είχε νερό; Ποιος επιθεώρησε τον δασικό δρόμο; Ποιος βεβαίωσε ότι η χωματερή διέθετε λειτουργικό σχέδιο πυρασφάλειας; Ποιος αποφάσισε ότι μια ευάλωτη περιοχή ήταν επαρκώς προετοιμασμένη;
Χωρίς ονομαστική ευθύνη, η λογοδοσία καταλήγει σε μια γενική ανακοίνωση ότι «θα διερευνηθούν τα αίτια». Και όταν η ευθύνη ανήκει θεωρητικά σε όλους, στην πράξη δεν ανήκει σε κανέναν.
Πριν από νέες προσλήψεις, απολογισμός των παλαιών αποφάσεων
Κάθε μεγάλη πυρκαγιά συνοδεύεται σχεδόν αναπόφευκτα από αιτήματα για περισσότερες προσλήψεις, νέα μέσα και πρόσθετες χρηματοδοτήσεις. Είναι πιθανό να χρειάζονται. Η χρονική στιγμή, όμως, κατά την οποία κατατίθενται τέτοιες προτάσεις δεν είναι πολιτικά αδιάφορη.
Μια κοινωνία που παρακολουθεί σπίτια να καίγονται είναι έτοιμη να εγκρίνει σχεδόν κάθε δαπάνη που παρουσιάζεται ως λύση. Για τον λόγο αυτό, πριν ζητηθεί έστω και ένα επιπλέον ευρώ, πρέπει να προηγείται δημόσιος απολογισμός. Τι προσωπικό υπήρχε; Πού υπηρετούσε; Τι μέσα αγοράστηκαν; Πόσο χρησιμοποιήθηκαν; Ποια έργα χρηματοδοτήθηκαν; Ποια ολοκληρώθηκαν πραγματικά; Ποιο αποτέλεσμα παρήγαγαν;
Η πρόταση για περισσότερες προσλήψεις δεν πρέπει να λειτουργεί ως αυτόματη απάντηση σε κάθε αποτυχία. Διαφορετικά, καμία διοίκηση δεν θα έχει κίνητρο να οργανώσει καλύτερα τους διαθέσιμους πόρους. Θα γνωρίζει ότι μετά την επόμενη καταστροφή μπορεί απλώς να ζητήσει περισσότερους…. Η κοινωνία δεν χρειάζεται μόνο περισσότερη δαπάνη. Χρειάζεται μετρήσιμη αποτελεσματικότητα ανά ευρώ.
Η λογοδοσία δεν είναι εκδίκηση
Η απαίτηση για ευθύνη συχνά παρουσιάζεται ως αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων. Είναι ένα βολικό επιχείρημα, διότι συγχέει σκόπιμα την τιμωρία χωρίς αποδείξεις με τον θεσμικό έλεγχο και κανείς δεν πρέπει να τιμωρείται επειδή εκδηλώθηκε μια πυρκαγιά ή επειδή οι συνθήκες ξεπέρασαν αντικειμενικά τις δυνατότητες του μηχανισμού.
Πρέπει, όμως, να ελέγχεται αν γνώριζε τον κίνδυνο, αν είχε συγκεκριμένη αρμοδιότητα, αν διέθετε τα μέσα, αν παρέλειψε να ενεργήσει και αν η παράλειψή του συνέβαλε στην έκταση της ζημίας. Αυτό δεν είναι ανθρωποφαγία. Είναι κράτος δικαίου και η λογοδοσία πρέπει να αφορά όλα τα επίπεδα: από τον ιδιώτη που αμέλησε μέχρι τον αιρετό, τον διοικητή ή τον υπουργό που δεν οργάνωσε, δεν χρηματοδότησε, δεν έλεγξε ή δεν απαίτησε αποτέλεσμα.
Η φωτιά σβήνει ενώ η ατιμωρησία αναζωπυρώνεται
Οι πυροσβέστες, οι πιλότοι, οι εθελοντές, οι δασικοί υπάλληλοι και οι κάτοικοι που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή αξίζουν σεβασμό. Συχνά δίνουν μια άνιση μάχη με αυταπάρνηση. Η γενναιότητά τους, όμως, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως επικοινωνιακή ασπίδα για όσους είχαν μήνες ή χρόνια να προετοιμάσουν το πεδίο.
Το πραγματικό μέτρο μιας πολιτικής πυροπροστασίας δεν είναι μόνο πόσα μέσα εμφανίστηκαν μπροστά στις κάμερες. Είναι πόσες φωτιές δεν απέκτησαν ποτέ καταστροφικές διαστάσεις επειδή το έδαφος είχε καθαριστεί, οι υποδομές λειτουργούσαν και οι υπηρεσίες είχαν προετοιμαστεί. Ο άνεμος μπορεί να εξαπλώσει τη φωτιά. Δεν μπορεί να υπογράψει έναν καθαρισμό. Δεν μπορεί να συντηρήσει μια υδροληψία. Δεν μπορεί να ελέγξει μια χωματερή. Δεν μπορεί να ανοίξει έναν δασικό δρόμο. Δεν μπορεί να εγκρίνει έναν προϋπολογισμό και δεν μπορεί να απολογηθεί ενώπιον της κοινωνίας.
Οι άνθρωποι και οι θεσμοί μπορούν.
Η Ελλάδα δεν θα σταματήσει να αντιμετωπίζει πυρκαγιές. Μπορεί, όμως, να σταματήσει να αντιμετωπίζει κάθε πυρκαγιά ως απρόβλεπτη εθνική τραγωδία. Αυτό απαιτεί πρόληψη, διαφάνεια, αξιολόγηση και συνέπειες. Διότι η πρώτη σπίθα μπορεί να είναι ατύχημα, αμέλεια ή έγκλημα.
Η μετατροπή της σε καταστροφή, όμως, είναι πολύ συχνά το τελικό αποτέλεσμα μιας μακράς αλυσίδας παραλείψεων και αυτή η αλυσίδα πρέπει, επιτέλους, να αποκτήσει ονοματεπώνυμο.
Ο Γεώργιος Παρίσης είναι Capt, MMa, MSc ( Marine Engineering Management ) , DM , Candidate for the Master of Laws ( LL.M ) University of Essex. Μελετά την ισχύ, τη συμπεριφορά και τις σιωπηλές ιεραρχίες. Δεν αναζητά εύκολους ενόχους…αναζητά ποιος γνώριζε, ποιος μπορούσε και ποιος δεν έπραξε.
