Του Γεωργίου Παρίση
Capt., MMa, MSc in Marine Engineering Management, DM, υποψήφιος Master of Laws (LL.M.) στο University of Essex
Οι ναυτικοί πιστεύουν ότι ένα νησί υπάρχει όταν το βλέπουν. Οι κυβερνήσεις πιστεύουν ότι υπάρχει όταν το βλέπουν στον χάρτη. Η διαφορά είναι ότι ο ναυτικός, πριν το πλησιάσει, εξετάζει αν διαθέτει ασφαλές λιμάνι, νερό, ανθρώπους και φως. Ενώ η κεντρική διοίκηση πολλές φορές αρκείται στο χρώμα με το οποίο είναι τυπωμένο.
Στα φετινά μου ταξίδια σε πολλά ελληνικά νησιά, διαπίστωσα ότι η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει όλα τα νησιά της…… Ήταν μία καθησυχαστική ανακάλυψη, ιδίως επειδή σε ορισμένα από αυτά οι κάτοικοι γίνονται σταδιακά προαιρετικοί.
Οι Αρκοί παραμένουν στη θέση τους, ακόμη κι αν κάποτε απομείνει εκεί μόνο ο άνθρωπος που θα κατεβάσει τελευταίος τη σημαία. Η Κίμωλος και η Φολέγανδρος διατηρούν το περίγραμμά τους, ανεξαρτήτως του αριθμού των παιδιών που θα μεγαλώνουν επάνω τους. Η Πάτμος θα εξακολουθήσει να διαθέτει ιστορία, ακόμη κι αν δυσκολευτεί να εξασφαλίσει μέλλον.
Η γεωγραφία είναι η οικονομικότερη μορφή εθνικής πολιτικής. Δεν χρειάζεται σχολείο, γιατρό ή ακτοπλοϊκή σύνδεση…..χρειάζεται μόνο μελάνι.
Έτσι η χώρα παραμένει ακέραιη. Μόνο οι άνθρωποι λείπουν.
Η νησιωτική Ελλάδα διαθέτει δύο πληθυσμούς. Ο πρώτος αποβιβάζεται τον Ιούνιο, φωτογραφίζεται τον Ιούλιο, διαμαρτύρεται για τις τιμές τον Αύγουστο και επιστρέφει στην Αθήνα τον Σεπτέμβριο. Ο δεύτερος παραμένει τον χειμώνα για να αποδείξει ότι το νησί δεν είναι σκηνικό. Ο πρώτος ονομάζεται τουριστική επιτυχία, ενώ ο δεύτερος ονομάζεται δημοσιονομικό κόστος.
Το καλοκαίρι, τα λιμάνια γεμίζουν και τα σοκάκια αποκτούν εκείνη την ευχάριστη συμφόρηση που κάνει τους αριθμούς να χαμογελούν. Τα δωμάτια εξαντλούνται, τα καταστήματα λειτουργούν και ο τόπος εμφανίζεται γεμάτος ζωή. Είναι μία ακριβής εικόνα, αρκεί να μη διαρκέσει περισσότερο από τη φωτογραφία.
Τον χειμώνα, η παράσταση τελειώνει. Τα φώτα λιγοστεύουν και απομένουν εκείνοι που πρέπει να εργαστούν, να αρρωστήσουν, να μεγαλώσουν παιδιά και να αποδείξουν καθημερινά ότι η μόνιμη κατοίκηση δεν αποτελεί εκκεντρική μορφή πατριωτισμού.
Ο τουρισμός μετρά πόσοι ήρθαν. Το δημογραφικό μετρά πόσοι μπορούν να μείνουν. Το πρώτο είναι ευχάριστο θέμα συνεδρίου. Το δεύτερο χαλά τη δεξίωση.
Το 2025 γεννήθηκαν στην Ελλάδα 65.594 παιδιά. Ήταν 2.873 λιγότερα από το 2024, δηλαδή νέα μείωση κατά 4,2% και το 2024 οι γεννήσεις είχαν μειωθεί κατά 4,2% σε σχέση με το 2023.
Η επανάληψη είναι ο τρόπος με τον οποίο μία κρίση αποκτά καθεστώς μονιμότητας. Την πρώτη φορά ανησυχούμε. Τη δεύτερη συγκροτούμε επιτροπή. Την τρίτη διαθέτουμε επαρκή ιστορικά δεδομένα για να παρουσιάσουμε ένα εξαιρετικά τεκμηριωμένο γράφημα της αποτυχίας.
Το 2024 καταγράφηκαν 68.467 γεννήσεις και 126.916 θάνατοι. Στη διοικητική διάλεκτο αυτό ονομάζεται “αρνητικό φυσικό ισοζύγιο”. Η διοίκηση διαθέτει αξιοθαύμαστο ταλέντο να δίνει σε μία εθνική υποχώρηση το όνομα λογιστικής διαφοράς. Αν κάποτε αδειάσει ολόκληρος ένας τόπος, πιθανόν να ονομαστεί “χωρική ανακατανομή πληθυσμού”.
Οι λέξεις είναι φθηνότερες από τις λύσεις και δεν χρειάζονται συντήρηση με τον ΟΟΣΑ εκτιμά ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που μπορεί να χάσουν περισσότερο από το ένα πέμπτο του πληθυσμού τους έως το 2060. Το 2060 είναι ιδανική ημερομηνία για μία πρόβλεψη. Βρίσκεται αρκετά μακριά ώστε οι σημερινοί υπεύθυνοι να μη χρειαστεί να απολογηθούν και αρκετά κοντά ώστε οι σημερινοί νέοι να χρειαστεί να ζήσουν με το αποτέλεσμα.
Έτσι λοιπόν φτάσαμε στο πρώτο τρίμηνο του 2026 όπου γεννήθηκαν 57 περισσότερα παιδιά από το αντίστοιχο διάστημα του 2025. Η αύξηση ήταν 0,4% και αυτό είναι μάλλον μια καλή είδηση.
Σε μία χώρα που συνηθίζει να χάνει πληθυσμό με τις χιλιάδες, ακόμη και η προσθήκη 57 ανθρώπων αποτελεί αξιοσημείωτη επίθεση εναντίον της κανονικότητας και η κεντρική διοίκηση δικαιούται να χαρεί….δεν δικαιούται ακόμη να θριαμβεύσει.
Πενήντα επτά παιδιά μπορούν να γεμίσουν ένα μικρό σχολείο. Δεν μπορούν να γεμίσουν τα σχολεία που άδειασαν. Αποτελούν απλά ελπίδα και η ελπίδα είναι η ευγενής πεποίθηση ότι μία μικρή μεταβολή μπορεί να εξελιχθεί σε τάση, εφόσον δεν τη σκοτώσουμε εγκαίρως μετατρέποντάς την σε κυβερνητικό επίτευγμα.
Η σοβαρότητα βρίσκεται μεταξύ της καταστροφολογίας και του δελτίου Τύπου. Αναγνωρίζει τη θετική ένδειξη και περιμένει να δει αν θα αποκτήσει διάρκεια. Μία χώρα δεν αναστρέφει δεκαετίες δημογραφικής υποχώρησης μέσα σε τρεις μήνες. Μπορεί, όμως, μέσα σε τρεις μήνες να αποφασίσει ότι δεν θα συνεχίσει να την παρακολουθεί.
Λεξικό μιας χώρας χωρίς διαδόχους
Δημογραφικό πρόβλημα: Εθνική προτεραιότητα που τοποθετείται τόσο ψηλά, ώστε κανένα υπουργείο δεν τη θεωρεί αποκλειστικά δική του αρμοδιότητα.
Δημογραφική πολιτική: Η τέχνη να επιδοτείς μία γέννηση χωρίς να οργανώνεις τα επόμενα είκοσι χρόνια της ζωής της.
Νέα οικογένεια: Δύο άνθρωποι που καλούνται να διορθώσουν με προσωπική αισιοδοξία όσα η πολιτεία δεν κατάφερε να συντονίσει.
Επίδομα γέννησης: Χρηματική απόδειξη ότι το κράτος πληροφορήθηκε την άφιξη του παιδιού. Η περαιτέρω παραμονή του αποτελεί οικογενειακή υπόθεση.
Μικρό νησί: Τμήμα της πατρίδας με τεράστια στρατηγική αξία και ανεπαρκή εμπορική απόδοση.
Μόνιμος κάτοικος: Ο άνθρωπος που εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί όταν η παρουσία του παύει να υπολογίζεται στις τουριστικές αφίξεις.
Σχολείο: Δημόσια υπηρεσία που κλείνει επειδή μειώθηκαν τα παιδιά, αφού προηγουμένως μειώθηκαν όλες οι προϋποθέσεις για να γεννηθούν παιδιά.
Ακριτική πολιτική: Η διαβεβαίωση ότι κανένα νησί δεν θα εγκαταλειφθεί, διατυπωμένη συνήθως από ασφαλή απόσταση.
Εθνική παρουσία: Η σημαία, το φυλάκιο και, εφόσον το επιτρέπουν οι οικονομίες κλίμακας, οι άνθρωποι.
Η συνηθέστερη εξήγηση που άκουγα ξανά και αυτό το καλοκαίρι ήταν είναι ότι οι νέοι δεν θέλουν παιδιά και αυτό πρόκειται για εξαιρετική θεωρία, επειδή μεταφέρει την ευθύνη της πολιτικής αποτυχίας στις προτιμήσεις εκείνων που υφίστανται τις συνέπειές της.
Οι νέοι, άκουγα, έγιναν εγωιστές και υπερβολικά απαιτητικοί. Θέλουν εργασία, κατοικία, σχολείο, γιατρό και κάποια βεβαιότητα πριν αποκτήσουν παιδί ενώ κάποιοι μου υπενθύμιζαν πως παλαιότερα, οι άνθρωποι δημιουργούσαν οικογένειες με πολύ λιγότερα…..Αληθές. Στο παρελθόν, όμως, πίστευαν συχνότερα ότι η επόμενη ημέρα θα ήταν καλύτερη. Η φτώχεια είναι δύσκολη. Η φτώχεια χωρίς προοπτική είναι κληρονομική.
Οι νέοι δεν έπαψαν ξαφνικά να αγαπούν την οικογένεια. Έπαψαν να εμπιστεύονται ότι μπορούν να τη στηρίξουν. Ένα ζευγάρι δεν αποφασίζει για ένα παιδί εξετάζοντας μόνο το ύψος ενός επιδόματος. Εξετάζει αν μπορεί να πληρώσει το ενοίκιο, αν η εργασία θα υπάρχει και τον επόμενο χρόνο, αν λειτουργεί παιδικός σταθμός και πόσο μακριά βρίσκεται το πλησιέστερο νοσοκομείο.
Στην Αθήνα οι αποστάσεις μετριούνται σε χιλιόμετρα , ενώ στα νησιά μετριούνται σε μποφόρ και η ισότητα των πολιτών είναι μία λαμπρή συνταγματική αρχή, η εφαρμογή της οποίας συχνά αναβάλλεται λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών.
Σε έναν μικρό ακριτικό τόπο, κάθε παιδί μεταβάλλει την ηλικιακή σύνθεση. Κάθε οικογένεια που φεύγει δεν αφαιρεί απλώς μερικές μονάδες από τον πληθυσμό.Αφαιρεί έναν μαθητή από το σχολείο, έναν εργαζόμενο από την οικονομία, έναν γονέα από την κοινότητα και μία πιθανότητα από το μέλλον.
Στους Αρκιούς η λέξη «βιωσιμότητα» αποκαλύπτει τη διοικητική της σκληρότητα με μία υπηρεσία θεωρείται βιώσιμη όταν εξυπηρετεί αρκετούς ανθρώπους ώστε να δικαιολογεί το κόστος της. Σε ένα ακριτικό νησί, όμως, η υπηρεσία απαιτείται ακριβώς επειδή οι άνθρωποι είναι λίγοι και η αγορά δεν πρόκειται να τη δημιουργήσει.
Εάν περιμένουμε να αυξηθεί πρώτα ο πληθυσμός για να προσφέρουμε σχολείο, γιατρό, συγκοινωνία και κατοικία, θα περιμένουμε με την υπομονή εκείνου που κλείδωσε την πόρτα και αναρωτιέται γιατί δεν μπήκε κανείς.
Το κράτος δεν βρίσκεται στους Αρκιούς για να επιτύχει οικονομίες κλίμακας, αλλά για να εξασφαλίσει ότι η ελληνική επικράτεια δεν είναι κατοικήσιμη μόνο εκεί όπου αποδίδει κέρδος.
Για το κράτος, ένας μικρός πληθυσμός δεν πρέπει να αποτελεί μεγάλο κόστος για λίγους ανθρώπους , αλλά να αποτελεί πατρίδα με την διαφορά να μην βρίσκεται στην αριθμητική αλλά σε όσα αρνούμαστε να κοστολογήσουμε.
Η Πάτμος, η Κίμωλος και η Φολέγανδρος διαθέτουν ομορφιά, ιστορία και τουριστική ζήτηση. Αυτό δημιουργεί την εντύπωση ότι δεν κινδυνεύουν. Η τουριστική επιτυχία, όμως, μπορεί να λειτουργήσει ως δημογραφική μεταμφίεση. Ένα νησί μπορεί να είναι γεμάτο επισκέπτες και άδειο από διαθέσιμες κατοικίες για γιατρούς, εκπαιδευτικούς, λιμενικούς και νέα ζευγάρια. Μπορεί να καταγράφει αύξηση εισοδήματος και μείωση παιδιών. Να ανοίγει νέα καταλύματα και να δυσκολεύεται να στελεχώσει τις βασικές του υπηρεσίες.
Δεν φταίει ο τουρισμός επειδή είναι επιτυχημένος…φταίει η πολιτική όταν περιμένει από την επιτυχία ενός τομέα να οργανώσει αυτομάτως ολόκληρη την κοινωνία.
Η αγορά του Αυγούστου δεν είναι υποχρεωμένη να σχεδιάσει τον Ιανουάριο. Το κράτος είναι. Ο επισκέπτης χρειάζεται ένα όμορφο νησί για λίγες ημέρες και ο κάτοικος χρειάζεται έναν λειτουργικό τόπο για ολόκληρη τη ζωή του με το μέτρο της επιτυχίας να μην είναι μόνο πόσοι αποβιβάστηκαν το καλοκαίρι αλλά πόσοι δεν αναγκάστηκαν να αναχωρήσουν τον χειμώνα.
Στο ημερολόγιο καταστρώματος γράφτηκε ότι η Ελλάδα δεν γερνάει απλώς. Οι ηλικιωμένοι παραμένουν και οι νέοι αναχωρούν.
Αυτό δημιουργεί μία απλή διοικητική παρεξήγηση….επειδή ο πληθυσμός εξακολουθεί να υπάρχει, θεωρούμε ότι εξακολουθεί να υπάρχει και το μέλλον. Δεν είναι το ίδιο.
Μία χώρα δεν αδειάζει όταν φύγει ο τελευταίος κάτοικός της. Τότε απλώς ολοκληρώνεται η απογραφή.
Αδειάζει όταν ένας νέος άνθρωπος καταλαβαίνει ότι μπορεί να αγαπά τον τόπο του, να τον υπερασπίζεται, να επιστρέφει σε αυτόν και να ταφεί κάποτε εκεί, αλλά δεν μπορεί να μεγαλώσει εκεί το παιδί του.
Ο τελευταίος κάτοικος θα κλείσει την πόρτα…..η πολιτεία θα υποσχεθεί ότι θα διερευνήσει ποιος την άφησε ανοιχτή.
Ο χάρτης, ευτυχώς, δεν θα έχει πάθει τίποτε.
Ο Γεώργιος Παρίσης είναι Capt, MMa, MSc (Marine Engineering Management), DM, Candidate for the Master of Laws (LL.M) University of Essex. Μελετά την ισχύ, τη συμπεριφορά και τις σιωπηλές ιεραρχίες. Δεν αναζητά εύκολους ενόχους…αναζητά ποιος γνώριζε, ποιος μπορούσε και ποιος δεν έπραξε.
